Terken nedir ne demek, Terken isminin anlamı ne?

10.09.2020
Terken nedir ne demek, Terken isminin anlamı ne?




Terken Unvanı Hakkında
Bugünkü Türkiye’de Terken adına pek rastlanmadığına şahit oluyoruz. Ancak bu, yine de Terken isminin kaybolduğu anlamına gelmiyor. Terken’in değiştirilmiş hali, Türkan olarak bugün Türkiye’de kız çocuklarına isim olarak veriliyor.

Arapça’da “ü” sesi olmadığından bugüne Arapça üzerinden Terken olarak gelme ihtimali de vardır. ( ن تركا ) Bu ismin, Türklüğe vurgu yapan bir ad olması da aşikârdır.  Türkan, Farisilerin Türk sözcüğünün sonuna “olan” anlamı veren –an ekinin eklemesiyle oluşan bir sözcüktür. Yani “Türk olan” anlamına gelir.




Bu unvanın esasında hükümdar eşlerinden ziyade hükümdarların kendisi için tanımlandığına şahit oluyoruz. Uygurlar’da Doerfer’in nakline göre tatlı dilli hükümdar, Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’deki aktarımına göreyse “devletlü hükümdar” olarak tanımlanmaktadır.

Hatta Büyük Selçuklularda Kavurt’un torunlarından birinin adı da yine Terkenşah’tır.
Divan-ü Lugati’t-Türk’te Kaşgarlı Mahmud, sözcüğü “Hakan’lıların bir ülke ya da il üzerinde egemen olan bir kimseye hitap ederken kullandıkları sözcük. Yalnızca Hakanlı’lar ve hakanlar için kullanılır. ‘Ey sen itaat edilen’ anlamına gelir.”[1] Şeklinde tanımlayarak daha genel bir anlamı olduğunu aktarıyor.




İbn Mühenna ise hükümdarın karısı anlamına ek olarak Kaşgarlı Mahmud’u desteklercesine hükümdarın unvanı olarak da nakleder.[2] Bu tanımlardan yola çıkarak sözcüğün Türk-Han’ın daha kolay okunuşu olması açısından Türkan’a dönüştüğünü söylemek yanlış bir bakış açısı olmasa gerek.

Saadettin Gömeç ise Moğolca’ya Türkçe’den ödünç kelimeler geçtiğini, bunlardan birisinin de Terken olduğunu, Terken’in Ögedey’in eşi Töregene Hatun’dan geldiğini ifade ediyor.[3] Töregene Hatun da eşi Ögedey öldüğünde devlet yönetiminde etkili olmuş, hatta yeni han seçilinceye kadar devleti yönetmiştir.

Özetle Terken adının verilmesi için sadece hükümdar eşi olmanın kâfi olmadığı, bu adın dominant karakterdeki hükümdar hatunlarına, ülkeyi yöneten veya yönetmeye talibe olan hanedan mensubu kadınlara verildiği dikkat çekiyor.




Yukarıdaki örneklerden de anlaşılacağı üzere sözcük, genellikle hükümdar veya hanedanın hükümdar adayı erkekleri için kullanılırken, süreç içerisinde kadınlar için de kullanılmaya başlanmıştır. Bu da Türk töresinde kadının yönetimdeki etkinliğine delillerden biridir.

Filhakika Karahanlılarda ve Selçuklularda Terken unvanını taşıyan hükümdar zevceleri sadece hükümdarlara ve hadiselere tesir etmekle kalmıyor; bizzat idare ve siyaset içinde de mühim roller oynuyorlardı. Onlar bu kuvvetleri sayesinde yalnız siyasi değil, bazen askeri müdahaleleri ile de görünüyor, hatta büyük meseleler çıkarıyorlardı.[4]
Bu ad, zamanla hanedanın erkek üyelerinden ziyade kadınlara mahsus olmaya başlamıştır.




Buna benzer durum, birebir aynı olmasa da Osmanlı İmparatorluğu’nda da söz konusudur. Osmanlı’da da (Diğer İslam devletlerinde de) Sultan unvanı ilk başlarda padişahlar için ifade edilirken zamanla hanedan üyesi kadınlar için de kullanılagelmiştir. Bugün de Türkiye’de Sultan adı tıpkı Türkan adı gibi genellikle kadınlar için kullanılmakta, kadınlara latife babında bu sözcükle hitap edilmektedir.




KAYNAKLAR
[1] Kaşgarlı Mahmud, 2017, S.488.
[2] TDV İslam Ansiklopedisi, S. 509, Terken md.
[3] Prof. Dr. Saadettin Gömeç, Terken Unvanı Hakkında, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi 17, 2 (2010) 107-114
[4] Prof.Dr. Osman Turan, Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi, 3.Baskı, 1979, C.1, S.205, Nakışlar Yayınevi, İstanbul.
İLGİLİ YAZILAR
1- https://alimsozluk.com/2019/08/16/harezmsahlar-ile-cengiz-han-mucadelesi-surecinde-terken-hatun/
2- https://alimsozluk.com/2019/08/16/kutbeddin-alaaddin-muhammedin-annesi-terken-hatun-kimdir/
3- https://alimsozluk.com/2019/08/16/il-arslanin-hanimi-terken-hatun-kimdir/
4- https://alimsozluk.com/2019/07/30/terken-unvani-hakkinda/
5- https://alimsozluk.com/2019/07/30/eski-turklerde-kadinin-rolu/
KAYNAK: alimsozluk.com




YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

You cannot copy content of this page